Dlaczego przy chorobach serca pojawiają się obrzęki nóg
Ten artykuł jest częścią szerszego zestawienia objawów sercowych - więcej o innych sygnałach, które nie powinny czekać na wizytę, przeczytasz w artykule Objawy chorób serca, których nie warto bagatelizować.
Obrzęki związane z sercem powstają najczęściej w przebiegu niewydolności serca - gdy serce nie radzi sobie z efektywnym pompowaniem krwi, dochodzi do zastoju żylnego, a płyn zaczyna przenikać z naczyń krwionośnych do tkanek, najpierw w najniżej położonych częściach ciała, czyli w okolicach kostek i podudzi. Dlatego obrzęki sercowe najczęściej nasilają się w ciągu dnia, pod wpływem grawitacji, gdy stoimy lub siedzimy, a zmniejszają się rano, po nocy spędzonej w pozycji leżącej.
Obrzęki sercowe zwykle są symetryczne - obejmują obie nogi w podobnym stopniu - i pozostawiają widoczny „dołek" po uciśnięciu palcem skóry nad kością piszczelową, który ustępuje powoli. Mogą im towarzyszyć inne objawy niewydolności serca: duszność wysiłkowa, o której piszemy w artykule duszność wysiłkowa - możliwe przyczyny sercowe, uczucie zmęczenia oraz szybki, niewytłumaczalny przyrost masy ciała wynikający z zatrzymywania wody w organizmie.
W miarę postępu niewydolności serca obrzęki mogą obejmować coraz wyższe partie nóg - od okolic kostek, przez podudzia, aż po uda, a w zaawansowanych przypadkach także powłoki brzuszne. Tempo narastania obrzęków bywa dla lekarza ważną wskazówką co do stopnia zaawansowania problemu, dlatego warto zwracać uwagę nie tylko na sam fakt ich występowania, ale i na to, jak szybko się zmieniają z tygodnia na tydzień.
Jak odróżnić obrzęki sercowe od innych przyczyn
Obrzęki nóg to jeden z tych objawów, przy których łatwo o błędne założenia - większość obrzęków wcale nie ma podłoża sercowego. Najczęstszą przyczyną są przewlekła niewydolność żylna i żylaki, które dają obrzęki nasilające się po długim staniu, częściej po jednej stronie, z uczuciem ciężkości nóg, czasem z widocznymi poszerzonymi żyłami.
Obrzęki mogą też wynikać z chorób nerek (wtedy często obejmują też okolice oczu, szczególnie rano), z niedoczynności tarczycy, z działania niektórych leków, z długiego siedzenia podczas podróży, a u kobiet - z wahań hormonalnych czy ciąży. Same upały również nasilają obrzęki, niezależnie od stanu zdrowia.
Kilka cech pomaga zawęzić prawdopodobną przyczynę: obrzęk jednostronny częściej wskazuje na przyczynę miejscową, żylną lub, rzadziej, zakrzepową, obrzęk symetryczny narastający razem z dusznością - na serce, a obrzęk z towarzyszącym osłabieniem i suchością skóry - na tarczycę. To jednak wyłącznie wskazówki orientacyjne - wiarygodne rozróżnienie wymaga badania lekarskiego, często z udziałem USG żył lub badań krwi.
Prostym, choć niezastępującym wizyty lekarskiej sposobem samoobserwacji jest test uciskowy - delikatne przyciśnięcie palcem skóry nad kością piszczelową przez kilka sekund. Jeśli po zwolnieniu ucisku pozostaje wyraźny, wolno ustępujący „dołek", mówi się o tak zwanym obrzęku wgłębiającym, częściej kojarzonym z przyczynami sercowymi, nerkowymi lub żylnymi. Obrzęki, które nie pozostawiają śladu po ucisku, częściej wiążą się z innymi mechanizmami, na przykład zaburzeniami układu limfatycznego - w każdym przypadku ostateczną ocenę i tak powinien przeprowadzić lekarz.
Kiedy obrzęki nóg to sygnał alarmowy
Same obrzęki, nawet jeśli są uporczywe, rzadko są powodem do wzywania pogotowia - zwykle można je skonsultować w normalnym trybie u lekarza rodzinnego lub kardiologa. Są jednak sytuacje, w których obrzęki współwystępują z objawami wymagającymi pilnej reakcji.
Jeśli obrzęki narastają stopniowo, ale wyraźnie i systematycznie z tygodnia na tydzień, nie czekaj do rutynowej wizyty kontrolnej - umów się do lekarza wcześniej, nawet jeśli poza obrzękiem nic innego nie budzi niepokoju.
Co warto zrobić, gdy zauważysz obrzęki nóg
Warto obserwować, czy obrzęk jest symetryczny, o której porze dnia jest największy, czy ustępuje po nocy oraz czy towarzyszą mu inne objawy, takie jak duszność czy zmęczenie. Przydatne bywa też codzienne ważenie się rano, na czczo - nagły przyrost masy ciała o 1,5-2 kg w ciągu kilku dni może sygnalizować zatrzymywanie wody w organizmie, typowe dla zaostrzenia niewydolności serca.
Jeśli podejrzewasz podłoże sercowe, warto umówić się do kardiologa, który poza badaniem fizykalnym może zlecić echokardiografię lub podstawowe badania krwi. Jeśli obrzęki współistnieją z podwyższonym ciśnieniem tętniczym, przydatny może być też nasz poradnik o tym, jak kontrolować nadciśnienie tętnicze na co dzień - długotrwale nieleczone nadciśnienie jest jednym z czynników prowadzących do niewydolności serca.
Jeśli natomiast obrzęk jest wyraźnie jednostronny, bolesny i pojawił się nagle, nie czekaj na wizytę planową - skontaktuj się z lekarzem tego samego dnia, by wykluczyć zakrzepicę.
Do czasu wizyty pomocne bywają proste, ogólne nawyki: unikanie długiego siedzenia lub stania bez przerwy, unoszenie nóg powyżej poziomu serca podczas odpoczynku oraz ograniczenie soli w diecie, która sprzyja zatrzymywaniu wody w organizmie. To działania wspierające, a nie zastępujące diagnostykę - jeśli obrzęki mają podłoże sercowe, kluczowe znaczenie ma leczenie choroby podstawowej ustalone przez lekarza.