Normy rozwoju mowy u małego dziecka
Rozwój mowy to jeden z elementów szerszego rozwoju neurologicznego dziecka, który szerzej opisujemy w artykule Rozwój neurologiczny dziecka - na co zwracać uwagę. Podobnie jak przy innych umiejętnościach, normy rozwoju mowy są szerokim przedziałem, a nie sztywną datą - dwoje zdrowych, prawidłowo rozwijających się dzieci może zacząć mówić w zupełnie innym wieku.
Orientacyjnie, niemowlęta zaczynają gaworzyć (wydawać powtarzalne sylaby, takie jak „ba-ba" czy „ma-ma") w okolicach 6.-9. miesiąca życia. Pierwsze, świadomie używane słowa pojawiają się zwykle między 10. a 15. miesiącem. Około 2. roku życia większość dzieci zna już kilkadziesiąt słów i zaczyna łączyć je w proste, dwuwyrazowe zwroty, a między 2. a 3. rokiem życia następuje zwykle gwałtowny rozwój słownictwa i pierwsze proste zdania.
Warto podkreślić, że tempo rozwoju mowy bywa nierównomierne - dziecko może przez dłuższy czas mówić niewiele, a potem w krótkim czasie „nadrobić" różnicę względem rówieśników. Duże znaczenie ma też to, ile dziecko słyszy mowy kierowanej bezpośrednio do niego oraz ile ma okazji do wspólnej zabawy i rozmowy z dorosłymi i innymi dziećmi.
Znacznie ważniejsza od pojedynczej liczby słów w danym wieku jest dynamika rozwoju oraz to, jak dziecko rozumie mowę kierowaną do niego i czy komunikuje się w inny sposób - gestami, wskazywaniem, mimiką. Dziecko, które wprawdzie mówi mało, ale doskonale rozumie polecenia i chętnie się komunikuje niewerbalnie, zwykle rokuje inaczej niż dziecko z trudnością w obu tych obszarach jednocześnie.
Warto też pamiętać, że na tempo rozwoju mowy wpływa kolejność dzieci w rodzinie i codzienne otoczenie językowe. Młodsze rodzeństwo bywa rozumiane przez domowników na podstawie kontekstu i gestów, więc ma mniejszą motywację, by precyzyjnie formułować słowa - to nie problem rozwojowy, tylko naturalny efekt sytuacji rodzinnej. Podobnie dziecko spędzające dużo czasu wyłącznie z dorosłymi, bez kontaktu z rówieśnikami, może rozwijać mowę w nieco innym tempie niż dziecko uczęszczające od wczesnych lat do żłobka czy przedszkola.
Kiedy opóźnienie mowy wymaga konsultacji neurologicznej
Samo opóźnienie w liczbie wypowiadanych słów najczęściej nie jest sygnałem do niepokoju i w pierwszej kolejności warto omówić je z pediatrą oraz logopedą. Istnieje jednak grupa dodatkowych sygnałów, które warto zgłosić możliwie szybko, ponieważ mogą wskazywać na szersze podłoże, wymagające oceny neurologicznej.
- brak gaworzenia do około 12. miesiąca życia,
- brak pojedynczych słów do 18. miesiąca-2. roku życia,
- brak prostych, dwuwyrazowych zwrotów do 2.-2,5. roku życia,
- wyraźne trudności ze zrozumieniem prostych poleceń dostosowanych do wieku,
- ograniczony kontakt wzrokowy, brak reakcji na własne imię,
- utrata już nabytych wcześniej słów lub umiejętności (regres rozwojowy).
Ten ostatni punkt - regres, czyli cofnięcie się w rozwoju - zasługuje na szczególną uwagę. Dziecko, które wcześniej mówiło kilka słów, a potem przestało ich używać, powinno możliwie szybko trafić do lekarza, niezależnie od wieku i innych okoliczności. To jeden z niewielu sygnałów rozwojowych, przy których nie warto czekać „aż samo się poprawi".
Warto też zwrócić uwagę na słuch dziecka, ponieważ niedosłuch - nawet niewielki, wynikający na przykład z przewlekłego zalegania wydzieliny w uchu środkowym - bywa jedną z częstszych, a jednocześnie łatwych do przeoczenia przyczyn opóźnionego rozwoju mowy. Zanim rozważy się poważniejsze przyczyny, dobrze jest wykonać proste badanie słuchu, które pediatra zwykle zaleca w pierwszej kolejności, gdy pojawiają się wątpliwości co do rozwoju mowy.
Neurolog czy logopeda - od kogo zacząć
W zdecydowanej większości przypadków pierwszym, naturalnym krokiem jest wizyta u logopedy, najczęściej po wcześniejszej rozmowie z pediatrą podczas bilansu zdrowia dziecka. Logopeda ocenia rozwój mowy, artykulację, rozumienie języka i w razie potrzeby proponuje terapię - ćwiczenia dostosowane do wieku i rodzaju trudności, często w formie zabawy.
Do neurologa dziecięcego warto skierować się wtedy, gdy opóźnieniu mowy towarzyszą dodatkowe sygnały opisane wyżej - regres rozwojowy, wyraźne trudności ze zrozumieniem mowy, ograniczony kontakt wzrokowy czy opóźnienie widoczne także w innych obszarach rozwoju, na przykład ruchowym. Neurolog ocenia wtedy, czy u podłoża opóźnienia mowy nie leży szersze zaburzenie neurologiczne, wymagające innego podejścia niż sama terapia logopedyczna.
W praktyce obie ścieżki wcale się nie wykluczają - bardzo często dziecko korzysta jednocześnie z terapii logopedycznej i pozostaje pod obserwacją neurologiczną, a czasem dołącza do tego również psycholog dziecięcy. Taka współpraca kilku specjalistów pozwala spojrzeć na rozwój dziecka całościowo, zamiast oceniać każdy obszar osobno.
Warto pamiętać, że wczesna reakcja na opóźnienie mowy niemal zawsze przynosi lepsze efekty niż podejście „poczekajmy, może samo się poprawi". Nawet jeśli ostatecznie okaże się, że dziecko po prostu potrzebowało więcej czasu, wcześniejsza konsultacja nigdy nie zaszkodzi, a rozpoczęta odpowiednio wcześnie terapia logopedyczna czy wsparcie neurologiczne mogą znacząco skrócić drogę do swobodnej, pełnej komunikacji.
Rodzicom, którzy obawiają się, że „przesadzają" ze swoim niepokojem, warto przypomnieć, że żaden doświadczony specjalista nie oceni negatywnie konsultacji, która ostatecznie okaże się zbędna. Znacznie lepiej usłyszeć uspokajającą informację, że rozwój mowy dziecka przebiega prawidłowo, niż zwlekać miesiącami z wizytą, którą i tak w końcu się umówi.