Rodzaje badań echokardiograficznych - czym się różnią

Echo przezklatkowe - badanie podstawowe

Echo przezklatkowe (z ang. transthoracic echocardiography, w skrócie TTE) to najczęściej wykonywany wariant echokardiografii i jednocześnie część szerszego zagadnienia - więcej o tym, czym w ogóle jest to badanie i kiedy warto je wykonać, przeczytasz w artykule Echo serca - co wykrywa to badanie i kiedy warto je zrobić. Badanie polega na przyłożeniu głowicy aparatu USG do klatki piersiowej pokrytej cienką warstwą żelu kontaktowego. Fale ultradźwiękowe przenikają przez tkanki i odbijają się od struktur serca, a aparat przetwarza te odbicia na obraz widoczny w czasie rzeczywistym na monitorze.

Podczas badania pacjent zwykle leży na lewym boku - taka pozycja przybliża serce do ściany klatki piersiowej i ułatwia uzyskanie wyraźnego obrazu. Lekarz ocenia serce z kilku różnych miejsc przyłożenia głowicy (tzw. projekcji), między innymi znad mostka, od dołu żeber i od strony koniuszka serca, co pozwala zobaczyć poszczególne struktury pod różnym kątem. Całe badanie trwa zwykle 15-30 minut i nie wymaga żadnego specjalnego przygotowania - można normalnie zjeść posiłek przed wizytą, przyjąć zaplanowane leki i wrócić do codziennych zajęć zaraz po zakończeniu badania.

To właśnie echo przezklatkowe jest punktem wyjścia niemal każdej diagnostyki kardiologicznej opartej na obrazowaniu serca. Dopiero jeśli lekarz uzna, że potrzebuje dokładniejszego obrazu konkretnej struktury albo oceny serca w innych warunkach niż spoczynek, kieruje pacjenta na jeden z bardziej wyspecjalizowanych wariantów opisanych w dalszej części artykułu.

Echo przezklatkowe może wykonać zarówno lekarz kardiolog, jak i - pod jego nadzorem - odpowiednio przeszkolony technik lub pielęgniarka, choć ostateczny opis i interpretację wyniku zawsze przygotowuje lekarz. W wielu placówkach wynik badania omawiany jest z pacjentem od razu po jego zakończeniu, w innych trzeba poczekać na pisemny opis, odbierany osobiście lub przesyłany elektronicznie. Warto podkreślić, że mimo swojej powszechności echo przezklatkowe wcale nie jest badaniem „mniej wartościowym” od pozostałych wariantów - w zdecydowanej większości przypadków dostarcza wszystkich informacji potrzebnych do postawienia rozpoznania lub podjęcia decyzji o dalszym leczeniu. Bardziej zaawansowane warianty, opisane w kolejnych częściach artykułu, zarezerwowane są dla sytuacji, w których obraz standardowy pozostawia istotne wątpliwości.

Echo przezprzełykowe - gdy potrzebny jest dokładniejszy obraz

Echo przezprzełykowe (TEE) różni się od klasycznego badania sposobem umieszczenia głowicy - zamiast przykładać ją do klatki piersiowej, lekarz wprowadza cienką, elastyczną sondę zakończoną miniaturową głowicą przez usta i gardło do przełyku. Ponieważ przełyk przebiega tuż za sercem, a fale ultradźwiękowe nie muszą już „przebijać się” przez żebra, tkankę płucną czy mięśnie klatki piersiowej, obraz uzyskany tą metodą jest znacznie dokładniejszy - szczególnie w ocenie zastawki mitralnej, lewego przedsionka i jego uszka, czyli miejsca, w którym najczęściej powstają skrzepliny przy migotaniu przedsionków.

Lekarze sięgają po echo przezprzełykowe między innymi przy podejrzeniu infekcyjnego zapalenia wsierdzia, przed planowaną kardiowersją (przywróceniem prawidłowego rytmu serca), przy ocenie sztucznych zastawek serca czy wtedy, gdy obraz z badania przezklatkowego jest niewystarczający, na przykład z powodu otyłości albo chorób płuc utrudniających obrazowanie. Szczegółowo o wskazaniach do tego badania piszemy w osobnym artykule - echo przezprzełykowe: kiedy lekarz je zleca. W ramach NFZ na echo przezprzełykowe zwykle czeka się dłużej niż na badanie przezklatkowe, ponieważ wykonuje je mniejsza liczba pracowni i zazwyczaj wymaga wcześniejszej kwalifikacji przez kardiologa.

W odróżnieniu od echa przezklatkowego, badanie to wymaga przygotowania: pacjent powinien zgłosić się na czczo, poinformować lekarza o przyjmowanych lekach i ewentualnych protezach zębowych, a po badaniu - jeśli podano środek uspokajający - nie prowadzić samodzielnie samochodu. Samo gardło znieczula się miejscowo, co pozwala ograniczyć odruch wymiotny podczas wprowadzania sondy. Więcej praktycznych informacji o przebiegu badania znajdziesz w artykule echo serca przezklatkowe - jak wygląda badanie, gdzie opisujemy też różnice w odczuciach pacjenta między obydwoma wariantami.

Sam moment wprowadzania sondy bywa najbardziej nieprzyjemnym elementem badania - może pojawić się odruch wymiotny, który zwykle mija po kilkunastu sekundach, gdy sonda znajdzie się już w przełyku. Po badaniu przez około godzinę nie należy jeść ani pić, dopóki nie ustąpi działanie znieczulenia miejscowego gardła, ponieważ inaczej istnieje ryzyko zachłyśnięcia. Cała wizyta, licząc rejestrację, przygotowanie i krótką obserwację po zakończeniu procedury, zajmuje zwykle około godziny, choć samo wprowadzenie i wycofanie sondy trwa najczęściej kilkanaście minut.

Echo obciążeniowe (wysiłkowe) - ocena serca pod obciążeniem

Echo wysiłkowe, nazywane też obciążeniowym, łączy klasyczne badanie echokardiograficzne z próbą wysiłkową. Pacjent wykonuje stopniowo narastający wysiłek na bieżni ruchomej lub rowerze stacjonarnym, a lekarz porównuje obraz serca w spoczynku z obrazem zarejestrowanym bezpośrednio po szczytowym wysiłku. U osób, które z różnych powodów - na przykład ze względu na schorzenia ortopedyczne - nie mogą wykonać wysiłku fizycznego, stosuje się wariant farmakologiczny, w którym pracę serca pobudza się dożylnie podawanym lekiem, pod stałym nadzorem lekarza.

Głównym celem tego badania jest wykrycie niedokrwienia mięśnia sercowego - obszary, które podczas wysiłku kurczą się słabiej niż powinny, mogą wskazywać na zwężenie tętnic wieńcowych zaopatrujących tę okolicę serca w krew. Cała procedura, licząc przygotowanie, badanie spoczynkowe, sam wysiłek i obserwację po jego zakończeniu, trwa zwykle od 45 do 60 minut. Dokładny opis przebiegu tego badania, w tym informacje o przeciwwskazaniach i sposobie przygotowania, znajdziesz w artykule echo serca wysiłkowe - na czym polega i po co się je wykonuje.

Na echo wysiłkowe warto przyjść w wygodnym, sportowym stroju i obuwiu przystosowanym do wysiłku, a przed badaniem najlepiej unikać obfitego posiłku, mocnej kawy i papierosów, ponieważ mogą one zaburzać interpretację wyniku. Lekarz może też poprosić o czasowe odstawienie niektórych leków wpływających na pracę serca - decyzję o tym podejmuje zawsze indywidualnie, biorąc pod uwagę stan pacjenta i cel badania. Cała procedura odbywa się pod stałym nadzorem lekarza i przy dostępie do sprzętu ratującego życie, dlatego mimo obciążenia organizmu wysiłkiem pozostaje to badanie bezpieczne. Warto też wiedzieć, że procedurę można w każdej chwili przerwać, jeśli pojawią się niepokojące objawy, takie jak silny ból w klatce piersiowej, znaczna duszność czy zawroty głowy - bezpieczeństwo pacjenta jest zawsze priorytetem.

Inne warianty echokardiografii

Oprócz trzech głównych rodzajów badania opisanych wyżej, w kardiologii wykorzystuje się też bardziej wyspecjalizowane techniki echokardiograficzne. Echokardiografia trójwymiarowa (3D) tworzy przestrzenną rekonstrukcję struktur serca, co bywa szczególnie pomocne przy planowaniu zabiegów na zastawce mitralnej albo ocenie skomplikowanych wad wrodzonych. Lekarze sięgają po echokardiografię 3D także w ośrodkach kardiochirurgicznych, gdzie przestrzenny obraz zastawki pomaga zaplanować dokładny przebieg operacji naprawczej jeszcze przed wejściem pacjenta na salę operacyjną. Echo z podaniem kontrastu polega na dożylnym wstrzyknięciu specjalnego środka, który wyraźniej uwidacznia granice wnętrza serca - przydaje się to zwłaszcza u pacjentów, u których standardowe obrazowanie jest utrudnione, na przykład przy otyłości czy rozedmie płuc. Coraz częściej stosuje się też echokardiografię z opcją tzw. śledzenia markerów tkankowych, która pozwala wykryć bardzo wczesne, subtelne zaburzenia kurczliwości serca, zanim jeszcze staną się widoczne w standardowej ocenie - to narzędzie bywa pomocne między innymi przy monitorowaniu pacjentów onkologicznych leczonych lekami mogącymi wpływać na pracę serca.

Osobną kategorią jest echokardiografia płodowa, wykonywana w czasie ciąży przez lekarzy specjalizujących się w kardiologii prenatalnej - to jednak badanie o innym zastosowaniu i innej metodyce niż echo wykonywane u dzieci po urodzeniu czy u dorosłych, dlatego nie omawiamy go szerzej w tym artykule. Niezależnie od wariantu, wspólnym elementem większości badań echokardiograficznych jest tzw. Doppler - funkcja aparatu USG pokazująca kierunek i prędkość przepływu krwi, która pozwala ocenić szczelność zastawek i wykryć nieprawidłowe przepływy.

Które badanie wybierze lekarz - porównanie rodzajów echokardiografii

Wybór konkretnego rodzaju echa serca zależy od objawów pacjenta, wcześniejszych wyników badań i pytania klinicznego, na które lekarz szuka odpowiedzi. Warto pamiętać, że lekarz rzadko od razu kieruje na najbardziej zaawansowany wariant badania - w typowej ścieżce diagnostycznej punktem wyjścia jest echo przezklatkowe, a dopiero jego wynik decyduje o tym, czy potrzebna jest pogłębiona diagnostyka jednym z pozostałych wariantów. Poniższe zestawienie porządkuje najważniejsze różnice między trzema podstawowymi wariantami badania.

Niezależnie od tego, który wariant zaleci lekarz, każdy z nich opiera się na tej samej, bezpiecznej technologii ultrasonograficznej. Jeśli zastanawiasz się, jak przygotować się do wybranego badania i czego się spodziewać w dniu wizyty, sprawdź nasz poradnik jak przygotować się do echa serca, a jeśli chcesz wiedzieć, w jakich sytuacjach lekarz w ogóle kieruje na to badanie, zajrzyj do artykułu kiedy lekarz kieruje na echo serca. Niezależnie od wyniku, każde echo serca warto zachować w swojej dokumentacji medycznej - kolejne badania będzie można porównać z poprzednimi, co ułatwi lekarzowi ocenę, czy stan serca zmienia się w czasie.