Jakie rodzaje badań RTG wykonuje się najczęściej
Wybór rodzaju badania RTG zależy przede wszystkim od tego, jaki obszar ciała trzeba ocenić i jakie objawy zgłasza pacjent. Najczęściej wykonywane są zdjęcia klatki piersiowej, kończyn i stawów oraz kręgosłupa, ale pracownie RTG obsługują też zdjęcia jamy brzusznej, miednicy, zatok czy twarzoczaszki. To, jak wygląda sama wizyta niezależnie od wybranego rodzaju zdjęcia, jest częścią szerszego zagadnienia - więcej w artykule Pracownia RTG - jak wygląda badanie rentgenowskie krok po kroku. Poniżej opisujemy najważniejsze grupy badań RTG i to, co konkretnie pokazuje każde z nich.
Rodzaje badań RTG można podzielić na kilka głównych grup: zdjęcia klatki piersiowej i jamy brzusznej, zdjęcia układu kostno-stawowego (kończyny, stawy, kręgosłup), zdjęcia stomatologiczne oraz rzadziej wykonywane zdjęcia specjalistyczne, np. zatok czy czaszki. Każda z tych grup ma inne wskazania, inny czas trwania i nieco inne zasady przygotowania, choć sama technika - krótka ekspozycja promieniowania X - pozostaje taka sama.
To, jaki rodzaj zdjęcia zostanie wykonany, wpływa też na sposób przygotowania pacjenta. Zdjęcie klatki piersiowej czy kończyny zwykle nie wymaga żadnych szczególnych czynności poza zdjęciem metalowych elementów ubrania, natomiast RTG jamy brzusznej bywa czasem poprzedzone zaleceniem bycia na czczo. Osobne zasady dotyczą też dzieci i kobiet w ciąży, u których lekarz każdorazowo rozważa, czy dany rodzaj badania jest rzeczywiście konieczny. Praktyczne wskazówki dotyczące przygotowania do różnych rodzajów RTG zebraliśmy w osobnym artykule jak przygotować się do badania RTG.
Warto wiedzieć, że to, jaki dokładnie rodzaj zdjęcia RTG zostanie wykonany, ustala lekarz kierujący na podstawie zgłaszanych objawów - pacjent nie wybiera samodzielnie rodzaju badania. Skierowanie precyzuje zwykle konkretną okolicę ciała i, jeśli to możliwe, podejrzewaną przyczynę dolegliwości, co pomaga technikowi dobrać właściwą projekcję. W razie wątpliwości co do zakresu badania personel pracowni RTG może skontaktować się z lekarzem kierującym, by potwierdzić szczegóły przed wykonaniem zdjęcia.
| Rodzaj badania RTG | Co obejmuje | Typowy czas badania |
|---|---|---|
| Klatka piersiowa | Płuca, serce, żebra, przepona | ok. 5 minut |
| Kręgosłup | Kręgi, krzywizny, przestrzenie międzykręgowe | 10-15 minut (kilka projekcji) |
| Kończyny i stawy | Kości, powierzchnie stawowe, złamania | 5-10 minut |
| Zęby / pantomogram | Uzębienie, żuchwa, szczęka, czasem zatoki | kilka minut |
RTG klatki piersiowej i jamy brzusznej - kiedy się je zleca
RTG klatki piersiowej to jedno z najczęściej wykonywanych badań obrazowych w ogóle - zarówno w diagnostyce planowej, jak i w nagłych przypadkach. Pozwala ocenić zarys płuc, serca, przepony i żeber, dzięki czemu bywa pierwszym krokiem przy przewlekłym kaszlu, duszności, podejrzeniu zapalenia płuc czy po urazie klatki piersiowej. Szczegółowo o tym, kiedy lekarz kieruje na to konkretne badanie, piszemy w artykule RTG klatki piersiowej - kiedy lekarz je zleca.
RTG jamy brzusznej wykonuje się rzadziej niż zdjęcie klatki piersiowej, ale bywa nieocenione w nagłych sytuacjach - pozwala szybko sprawdzić, czy w jelitach nie doszło do niedrożności, czy w jamie brzusznej nie ma wolnego powietrza, albo zlokalizować połknięte ciało obce, szczególnie u dzieci. W przeciwieństwie do USG jamy brzusznej, klasyczne zdjęcie RTG nie pokazuje szczegółowo narządów miękkich, takich jak wątroba czy nerki - do tego służą inne badania obrazowe. Zdjęcie klatki piersiowej i jamy brzusznej łączy jedno: w obu przypadkach badanie trwa krótko i nie wymaga rozbudowanego przygotowania.
Osobną grupę badań stanowią zdjęcia miednicy, wykonywane najczęściej po urazach okolicy bioder lub przy podejrzeniu zmian w stawach biodrowych, a także zdjęcia zatok przynosowych, które bywają pomocne przy przewlekłych infekcjach lub podejrzeniu zapalenia zatok. Oba te badania, podobnie jak RTG klatki piersiowej czy jamy brzusznej, wykonuje się szybko i bez specjalnego przygotowania, choć w przypadku zatok czasem stosuje się nietypowe ułożenie głowy, by uzyskać najbardziej czytelny obraz.
RTG kości, stawów i kręgosłupa - zastosowanie w ortopedii
Zdjęcia układu kostno-stawowego to domena RTG - żadne inne badanie obrazowe nie pokazuje kości równie szybko i wyraźnie. Zdjęcia kończyn i stawów zleca się najczęściej po urazach, przy podejrzeniu złamania, zwichnięcia lub zmian zwyrodnieniowych stawu. Osobną kategorią są zdjęcia kręgosłupa, wykonywane zwykle w kilku projekcjach, które pozwalają ocenić ustawienie kręgów, krzywizny oraz widoczne zmiany strukturalne. To, co dokładnie widać na takim zdjęciu i jakie ma ograniczenia, opisujemy w artykule RTG kręgosłupa - co pokazuje to badanie. Warto pamiętać, że RTG nie zawsze wystarcza - przy podejrzeniu uszkodzeń więzadeł, chrząstki czy krążków międzykręgowych lekarz może skierować na dodatkowe badanie, np. rezonans magnetyczny.
W ortopedii RTG bywa też badaniem porównawczym - np. u dzieci ze schorzeniami stawu biodrowego wykonuje się czasem zdjęcie obu bioder jednocześnie, by ocenić symetrię rozwoju. Podobnie przy niektórych urazach kończyn lekarz może poprosić o zdjęcie zdrowej strony ciała dla porównania. Zdjęcia stawów i kości wykonuje się też w trakcie leczenia - np. by sprawdzić, czy złamanie prawidłowo się zrasta lub czy proteza stawu jest właściwie ustawiona. To sprawia, że RTG układu kostno-stawowego towarzyszy pacjentowi nie tylko na etapie diagnozy, ale też kontroli leczenia.
W praktyce ortopedycznej najczęściej prześwietlanymi stawami są kolano, biodro, nadgarstek oraz staw skokowy - to okolice najbardziej narażone na urazy sportowe i upadki. Przy urazach stawu kolanowego RTG pozwala wykluczyć złamanie w obrębie rzepki, kości udowej lub piszczelowej, natomiast ocena łąkotek i więzadeł krzyżowych, które są tkankami miękkimi, wymaga już innego badania obrazowego. Podobnie przy urazach nadgarstka RTG jest badaniem wykonywanym niemal automatycznie, ze względu na dużą częstość złamań kości promieniowej w tej okolicy.
RTG zębów i twarzoczaszki - pantomogram a zdjęcie punktowe
W stomatologii i chirurgii szczękowo-twarzowej wykorzystuje się dwa podstawowe rodzaje zdjęć: punktowe zdjęcie pojedynczego zęba oraz pantomogram, czyli panoramiczne zdjęcie obejmujące całą żuchwę, szczękę i zęby jednocześnie. Zdjęcie punktowe sprawdza się, gdy stomatolog chce dokładnie ocenić jeden ząb, np. przed leczeniem kanałowym, natomiast pantomogram daje ogólny obraz całego uzębienia i bywa wykonywany np. przed leczeniem ortodontycznym czy usunięciem zęba mądrości. Różnice między tymi badaniami, w tym to, które z nich wybrać w konkretnej sytuacji, opisaliśmy szczegółowo w artykule RTG zęba a pantomogram - czym się różnią.
💡 Zdjęcia stomatologiczne wykonuje się zwykle bezpośrednio w gabinecie dentystycznym lub w wyspecjalizowanej pracowni RTG, a dawka promieniowania przy pojedynczym zdjęciu zęba jest bardzo niska. Więcej o dawkach promieniowania w badaniach RTG przeczytasz w artykule Dawka promieniowania w RTG - czy jest szkodliwa dla zdrowia.
Osobnym rodzajem zdjęcia stomatologicznego jest tzw. zdjęcie zgryzowe, wykonywane rzadziej, głównie u dzieci lub przy ocenie położenia zębów niewyrzniętych. W przeciwieństwie do pantomogramu obejmuje mniejszy obszar, ale pod nieco innym kątem niż zdjęcie punktowe, co bywa pomocne przy planowaniu leczenia ortodontycznego u najmłodszych pacjentów.
Jak lekarz decyduje, jakie zdjęcie RTG zlecić
Decyzja o rodzaju badania RTG nigdy nie jest przypadkowa - lekarz bierze pod uwagę zgłaszane objawy, wynik badania fizykalnego oraz to, jaką strukturę trzeba ocenić. Przy urazie kończyny wybiera zdjęcie konkretnej kości lub stawu, przy przewlekłym kaszlu - klatkę piersiową, a przy bólu pleców - odpowiedni odcinek kręgosłupa. Czasem jedno zdjęcie nie wystarcza i potrzebne są dodatkowe projekcje albo inne badanie obrazowe, np. USG lub rezonans magnetyczny. Zanim umówisz się na wizytę, warto sprawdzić, jak wygląda samo przygotowanie do badania - piszemy o tym w artykule jak przygotować się do badania RTG.
Warto też wiedzieć, że to lekarz kierujący, a nie sam pacjent, decyduje o rodzaju i liczbie wykonywanych zdjęć. Jeśli masz wątpliwości, dlaczego zlecono akurat takie, a nie inne badanie, najlepiej zapytać o to bezpośrednio podczas wizyty - lekarz powinien umieć wytłumaczyć, jakiej informacji szuka na zdjęciu i jak wpłynie ona na dalsze leczenie. Warto też poinformować personel pracowni RTG o wcześniej wykonanych badaniach obrazowych tej samej okolicy ciała, by uniknąć niepotrzebnego powtarzania ekspozycji.
Warto pamiętać, że rodzaj wykonanego badania RTG wpływa też na to, do kogo trafia jego opis w pierwszej kolejności - zwykle jest to lekarz, który wystawił skierowanie, choć pacjent zawsze ma prawo do własnej kopii wyniku. Jeśli w międzyczasie zmienisz lekarza lub będziesz konsultować się z innym specjalistą, warto zabrać ze sobą zarówno zdjęcie, jak i jego opis, niezależnie od tego, jakiego rodzaju badanie RTG zostało wykonane.