Czym jest nadczynność tarczycy
Nadczynność tarczycy to stan, w którym gruczoł tarczowy wydziela nadmierne ilości hormonów - tyroksyny (T4) i trójjodotyroniny (T3) - w stosunku do potrzeb organizmu. Ponieważ hormony te napędzają metabolizm, ich nadmiar przyspiesza pracę niemal wszystkich narządów, w tym serca. Szczegółowe omówienie chorób tarczycy, w tym niedoczynności i guzków, znajdziesz w artykule Choroby tarczycy - najczęstsze objawy i badania.
W przeciwieństwie do niedoczynności, która rozwija się zwykle powoli, nadczynność potrafi dawać wyraźne objawy w stosunkowo krótkim czasie - czasem w ciągu kilku tygodni. To jeden z powodów, dla których pacjenci z nadczynnością często trafiają do lekarza szybciej niż osoby z niedoczynnością, choć zdarza się też, że pierwsze objawy są mylone z przewlekłym stresem lub nadmiarem kofeiny.
Nadczynność tarczycy występuje rzadziej niż niedoczynność, ale podobnie jak ona dotyka głównie kobiety, zwłaszcza w wieku 20-40 lat. Ponieważ przyspieszony metabolizm wpływa na niemal każdy układ w organizmie, objawy bywają na tyle intensywne, że wyraźnie zaburzają codzienne funkcjonowanie - utrudniają pracę, koncentrację, a czasem także relacje z bliskimi z powodu nasilonej drażliwości. To jeden z powodów, dla których warto nie bagatelizować takich sygnałów i nie tłumaczyć ich wyłącznie charakterem czy usposobieniem danej osoby.
Objawy nadczynności tarczycy
Objawy nadczynności wynikają bezpośrednio z przyspieszonego metabolizmu i pobudzenia układu nerwowego. Najczęściej zgłaszane to:
- kołatanie serca, uczucie „walącego" serca, czasem nierówny rytm,
- spadek masy ciała mimo prawidłowego lub zwiększonego apetytu,
- nerwowość, rozdrażnienie, trudności z uspokojeniem się,
- drżenie rąk,
- nadmierna potliwość i słaba tolerancja ciepła,
- problemy z zasypianiem i niespokojny sen,
- biegunki lub wyraźnie częstsze wypróżnienia,
- w niektórych przypadkach wytrzeszcz oczu i widoczne powiększenie tarczycy na szyi.
Warto zwrócić uwagę, że u części pacjentów, zwłaszcza starszych, obraz choroby bywa nietypowy - zamiast pobudzenia dominuje apatia, spowolnienie i osłabienie, co bywa mylone raczej z depresją lub objawami związanymi z wiekiem niż z nadczynnością tarczycy. Taka nietypowa, tzw. apatyczna postać nadczynności jest jednym z powodów, dla których lekarze zalecają badanie TSH nawet przy niejednoznacznym obrazie klinicznym, a nie tylko przy klasycznym zestawie objawów.
Przyczyny nadczynności tarczycy
Najczęstszą przyczyną nadczynności jest choroba Gravesa-Basedowa - schorzenie autoimmunologiczne, w którym organizm wytwarza przeciwciała pobudzające tarczycę do nadmiernej pracy. Inną przyczyną bywa wole guzkowe toksyczne, w którym pojedynczy guzek lub kilka guzków w tarczycy zaczyna samodzielnie, niezależnie od kontroli przysadki, produkować hormony. Rzadziej nadczynność jest efektem stanu zapalnego tarczycy, na przykład poporodowego, albo przedawkowania leków stosowanych w leczeniu niedoczynności.
Choroba Gravesa-Basedowa ma podłoże genetyczne, choć do jej ujawnienia się przyczyniają się też czynniki środowiskowe, między innymi palenie papierosów, silny stres czy niektóre infekcje. Wole guzkowe toksyczne rozwija się natomiast zwykle stopniowo, przez wiele lat, i częściej dotyczy osób starszych oraz mieszkających w rejonach z historycznie niższą podażą jodu w diecie. Znajomość przyczyny ma praktyczne znaczenie, ponieważ w dużej mierze determinuje, jaka metoda leczenia będzie najskuteczniejsza w danym przypadku.
Diagnostyka i leczenie nadczynności
Podobnie jak przy niedoczynności, badaniem pierwszego wyboru jest TSH - przy nadczynności jego wartość jest zwykle obniżona, a wolne hormony tarczycy (fT3, fT4) podwyższone. Więcej o samym badaniu TSH przeczytasz w artykule Badanie TSH - kiedy je wykonać i jak czytać wynik. Lekarz może również zlecić USG tarczycy oraz oznaczenie przeciwciał charakterystycznych dla choroby Gravesa-Basedowa.
Leczenie zależy od przyczyny i nasilenia objawów. Najczęściej stosuje się leki przeciwtarczycowe, które hamują nadmierną produkcję hormonów - terapia trwa zwykle od kilkunastu miesięcy do kilku lat, w zależności od odpowiedzi organizmu. W niektórych przypadkach lekarz proponuje leczenie jodem radioaktywnym albo operacyjne usunięcie części lub całości tarczycy. Wybór metody zawsze zależy od indywidualnej sytuacji pacjenta, w tym wieku, planów prokreacyjnych i chorób towarzyszących, dlatego decyzję podejmuje się wspólnie z prowadzącym endokrynologiem.
W trakcie leczenia farmakologicznego konieczne są regularne kontrole krwi, nie tylko w celu oceny poziomu hormonów tarczycy, ale też z uwagi na rzadkie, choć poważne działania niepożądane niektórych leków przeciwtarczycowych, dotyczące na przykład liczby białych krwinek. Dlatego pacjent leczony z powodu nadczynności powinien zgłosić się do lekarza poza planowym terminem, jeśli zauważy niepokojące objawy, takie jak wysoka gorączka czy ból gardła w trakcie terapii. Po zakończeniu leczenia, niezależnie od wybranej metody, zwykle zaleca się dalszą, choć rzadszą, kontrolę funkcji tarczycy, ponieważ z czasem może rozwinąć się niedoczynność.